Matera ·
Matera: boşaltılan ve geri dönen şehir
Yetmiş yıl önce Matera’nın mağara mahalleleri ülkenin utancıydı ve devlet buranın insanlarını başka yere taşıdı. Bugün aynı kaya evlerde oteller var, şehir UNESCO listesinde ve bir yıl Avrupa Kültür Başkenti oldu. Matera’yı anlamanın yolu bu iki hikâyeyi birlikte akılda tutmak.
Yerler
İki Sasso ve aralarındaki sırt
Eski şehir üç parçadan oluşur. Kuzeyde Bari’ye bakan Sasso Barisano, güneyde Sasso Caveoso ve ikisinin arasında katedrali taşıyan sırt, Civita. Evler Gravina vadisinin yamacına oyulmuş ve bu yamaçta Paleolitik çağdan beri yaşanıyor. Asıl mesele suydu. Kanallar damla biçimli sarnıçları besliyordu, bazı evlerde yedi sarnıç vardı. Önce Caveoso’yu yürü, ikisinin daha dik ve daha mağaramsı olanı o.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · it.wikipedia.org
Şehrin tepesindeki katedral
Matera Katedrali şehrin en yüksek noktasında, iki Sasso’yu ayıran sırtın üstünde durur. Apulya Romanesk üslubunda 1270’te tamamlandı, çan kulesi 52 metre. İnşaatın 1203’te mi 1230’da mı başladığı konusunda kaynaklar ayrışıyor. İçeride şehrin koruyucusu Madonna della Bruna’nın 1270 tarihli, Rinaldo da Taranto’ya atfedilen bir freski var. Son restorasyonda on dördüncü yüzyıldan bir Kıyamet Günü freski ortaya çıktı, onu da ara.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
Palombaro Lungo, meydanın altındaki sarnıç
Piazza Vittorio Veneto’nun döşemesinin altında şehrin en büyük sarnıcı yatıyor. On beş metreden yüksek ve yaklaşık beş milyon litre yağmur ve kaynak suyu alabiliyor. Birbirine bağlanan eski mağaralardan doğdu. Tamamlanma tarihi bazı kaynaklarda 1832, bazılarında 1882. Apulya Su Kemeri 1927’de Matera’ya ulaşınca kullanılmaz oldu ve 1991’de onu şişme botla geçen bir ekip tarafından yeniden keşfedildi. Sassi’yi hiçbir seyir noktası bu kadar iyi anlatmaz.
Kaynaklar: it.wikipedia.org · en.wikipedia.org
İlk Günah Mahzeni
Şehrin dışında, Gravina di Picciano’nun kaya duvarında, Lombard döneminden bir Benedikten topluluğunun mağara şapeli var. Freskleri sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllardan ve adı bilinmeyen, Matera’nın Çiçek Ressamı diye anılan bir sanatçıya atfediliyor. Arka duvar Yaratılış’tan İlk Günah’a uzanıyor, mahzen adını buradan alıyor. Yan duvarda Havariler, Meryem ve Başmelekler var. Mayıs 1963’te yeniden bulundu, yalnızca randevuyla gezilebiliyor.
Kaynaklar: italia.it · fondoambiente.it
Kültür
Ulusal utançtan özel yasaya
Yirminci yüzyılın başında Sassi’nin yaşanmaz olduğu ilan edilmişti, yine de yaklaşık on beş bin kişi, yani şehrin yarısı, yoksulluk ve sıtma içinde orada yaşıyordu. Carlo Levi’nin 1945’te yayımlanan İsa Eboli’de Durdu kitabı ülkenin dikkatini bölgeye çekti. Birbirinden çok farklı iki siyasetçi, Palmiro Togliatti ve Alcide De Gasperi, Matera’nın davasını üstlendi. 17 Mayıs 1952’de oybirliğiyle çıkan özel yasa yeni mahallelere taşınmayı başlattı. Restorasyon ancak 1986’daki bir yasayla başladı.
Kaynaklar: it.wikipedia.org · italiaslowtour.com · en.wikipedia.org
La Martella, tahliye edilenler için çizilen köy
Sanayici Adriano Olivetti, UNRRA-CASAS ve ulusal şehircilik enstitüsüyle birlikte Matera’yı ve kırsalını incelemek için bir komisyon kurdu. Sonuçlarından biri La Martella oldu. Topraksız aileler ve Sassi’den ilk ayrılanlar için 1952 ile 1954 arasında kurulan bu kırsal köyü Ludovico Quaroni, Federico Gorio, Piero Maria Lugli, Luigi Agati ve Michele Valori ile birlikte tasarladı. San Vincenzo de’ Paoli kilisesinin majolika zemini Cascella kardeşlerin işi. Devletin mağaraların yerine ne vaat ettiğini görmek için git.
Kaynaklar: it.wikipedia.org
Palazzo Lanfranchi ve Levi’nin büyük tuvali
Başpiskopos Vincenzo Lanfranchi sarayı 1668 ile 1672 arasında piskoposluk semineri olarak yaptırdı. Daha sonra şehrin klasik lisesi buraya taşındı ve Giovanni Pascoli 1882’den 1884’e kadar bu lisede ders verdi. 2003’ten beri Basilicata’nın ulusal ortaçağ ve modern sanat müzesi. Bulman gereken oda, Carlo Levi’nin Lucania ’61 tablosunun olduğu oda. Tablo, İtalyan birliğinin yüzüncü yılı için 1961’de Torino’da açılan sergiye yapıldı ve Lukanyalı şair Rocco Scotellaro’nun etrafında kurulu. Önce Sassi’yi gez, tabloyu sonra gör.
Kaynaklar: it.wikipedia.org · arte.it · artribune.com
Bruna ve parçalanmak için yapılan araba
Matera 2 Temmuz’da Madonna della Bruna’yı anar. Tarih, eski bir Matera piskoposu olan VI. Urbanus’un 1389’da hazırladığı ve IX. Bonifatius’un 1390’da yürürlüğe koyduğu Meryem’in Ziyareti bayramıyla ilgili bir buyruğa dayanır. Her yıl kâğıt hamurundan yeni bir araba yapılır, ortadaki sahneyi piskopos seçer. Akşam alayın ardından kalabalık arabayı parçalar ve parçaları alıp götürür. Söylenceye göre gelenek, Meryem tasvirini Sarazen akıncılarından korumak için başladı.
Kaynaklar: sassiweb.it · en.wikipedia.org
Yeme içme
Pane di Matera ve aile mührü
Matera ekmeği yeniden öğütülmüş durum buğdayı irmiğinden yapılır ve 2008’den beri koruma altında bir coğrafi işarettir. Biçiminin Murgia’nın küçük bir tepesini andırdığı söylenir. 1950’ye kadar aileler fırına vermeden önce hamura tahta bir mühür basar, pişince kendi ekmeklerini böyle tanırdı. Mühürleri sürüyle meradayken çobanlar oyardı, birçoğu bugün Domenico Ridola Arkeoloji Müzesi’nde. Sabah bir somun al, öğle yemeğin o olsun.
Kaynaklar: italia.it · en.wikipedia.org
Peperoni cruschi, çıtırdayan biber
Crusco, çıtır demek. 1996’dan beri koruma altındaki Senise tatlı biberleri bir buçuk ile iki metre uzunluğunda dizilerde güneşte kurutulur, ardından kısa bir süre fırına girer. Sonuç Lukanya mutfağının temel bir malzemesidir. Ya bütün ve çıtır yenir ya da yörede safrana benzetilen kırmızı bir toza dönüşür. Menüde con peperoni cruschi yazan bir şey görürsen onu söyle.
Kaynaklar: it.wikipedia.org
Crapiata, herkesin pişirdiği çorba
Crapiata, Sassi’nin köylü yemeğidir. Nohut, mürdümük, fasulye, bakla, mercimek, buğday ve taze patates birlikte pişer, tek baharat tuzdur. Amacı yeni hasadı kutlamak ve paylaşmaktı, her ev elinden geleni katardı. Geleneksel olarak 1 Ağustos’ta müzik ve dansla pişirilir. O gün dışında da sor, Sassi’nin ne kadar azla yetindiğini hatırlatır.
Kaynaklar: it.wikipedia.org
Yapılacaklar
Gravina’yı geç, Murgia Timone’ye çık
Matera’nın en iyi manzarası vadinin öbür yakasından. 406 numaralı patika Piazza Vittorio Veneto’dan başlar, merdivenlerden Porta Pistola’ya iner, Gravina’yı ahşap bir köprüyle geçer ve Murgia Timone seyir noktasına tırmanır. Yukarıda Neolitik bir köy ve dokuzuncu yüzyıldan San Falcione gibi kaya kiliseleri var. 1990’da kurulan bölge parkında bunlardan yaklaşık 150 tane bulunuyor. Sabah erken ya da gün batımında git, yanına su al.
Kaynaklar: italia.it · en.wikipedia.org
Casa Noha’dan başla
Casa Noha, Civita’da katedralin yakınında, on altıncı yüzyıldan kalma Palazzo Noha’nın içinde küçük bir Matera evi. Fodale ve Latorre aileleri onu 2004’te İtalyan miras vakfı FAI’ye bağışladı. Burası bir müze değil. Zemin kattaki iki odada oyuncu Lella Costa’nın anlattığı bir film şehrin hikâyesini iki bölümde aktarıyor, başlangıçtan 1945’e ve 1945’ten bugüne. İlk sabahında git, sonra gördüğün her şey daha anlamlı gelir.
Kaynaklar: fondoambiente.it
Craco, tepenin bıraktığı kasaba
Matera iline bağlı Craco, 1963’te bir dizi heyelanın ardından boşaltılmaya başlandı ve halkı vadiye indi. 1972’deki sel durumu ağırlaştırdı, 1980 Irpinia depreminden sonra tepedeki kasaba tamamen terk edildi. O günden beri film ekipleri burayı kullanıyor, aralarında 1979’da İsa Eboli’de Durdu ve 2008’de Quantum of Solace var. Matera’dan arabayla gidilir. Yola çıkmadan ziyaretlerin nasıl düzenlendiğini öğren.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
İpuçları
Dar hatlı trenle gel
Matera, Ferrovie Appulo Lucane’nin işlettiği dar hatlı Bari–Matera demiryolunun son durağı. Hat şehre ilk kez 1915’te ulaştı. En yakın havalimanı Bari’de. Murgia’yı ağır ağır geçen yolculuk, şehrin oyulduğu araziye iyi bir giriş. En az bir yönünü trenle yap.
Kaynaklar: it.wikipedia.org · en.wikipedia.org
Yukarı değil, aşağı yürü
Sassi, yamaca oyulmuş merdivenlerden ve dar sokaklardan oluşur, bu yüzden yürüyüşlerini yukarıdan planla. Katedralin yanında Civita’dan başla, bir Sasso’dan in, öbüründen geri çık. Kaymayan tabanlı ayakkabı giy. Yola çıkmadan yerlerini çevrimdışı bir haritaya kaydet.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · it.wikipedia.org
İnternete bağlanmak
Mobil veri, Sassi’nin sokaklarında haritada, tren saatlerinde ve İlk Günah Mahzeni gibi ziyaretleri ayarlarken işine yarar. İtalya için bir Roamy eSIM’i yolculuktan önce kurup Bari’ye indiğinde açabilirsin. Sinyal düşerse diye şehrin çevrimdışı haritasını da indir.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
