Mardin ·
Mardin: ovanın üstünde taştan bir merdiven
Mardin bir cadde uzunluğunda, bir yamaç derinliğinde: bej kireç taşından bir teras hâlinde Mezopotamya ovasına iner, tepesinde kale durur. Burada Arapça da Kürtçe de Süryanice de konuşuldu ve o tarihten geriye Artuklu medreseleri, şehrin doğusundaki manastırlar ve sofradaki kaburga dolması kaldı.

Yerler
Teraslardan bir şehir ve içinden geçen tüneller

Eski Mardin tek bir uzun tepenin güney yamacına kuruludur, bu yüzden şehir ızgara gibi değil üst üste binmiş teraslar gibi okunur. Tepede kale var, aşağıda Mezopotamya ovası. Cami de ev de aynı bej kireç taşından yontulmuş, evler avlularına dönük duruyor. Bir sokağın binanın altından geçmesi gerektiğinde ustalar üstünü tonozla örtmüş ve bu tünellere abbara deniyor. İl turizm müdürlüğü onları Mardin’in en özgün mimari değerlerinden sayıyor. En yoğun Savurkapı’da, ayrıca Teker, Şehidiye, Medrese ve Gül mahallelerinde bulunuyorlar. Katlar arasında kestirme yol onlar, kullan.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · mardin.ktb.gov.tr
Ulu Cami ve ondan geriye kalanlar

Minaredeki kitabe 1176 tarihli ve Artuklu hükümdarı II. Kutbettin İlgazi’yi anıyor. Avludaki ikinci kitabe sonraki bir aşamayı 1186’ya tarihliyor. O yapıdan geriye pek az şey kaldı. Cami önce Timur istilalarında zarar gördü, sonra Reşid Mehmed Paşa’nın Milli aşiretini bastırdığı 1833–1835 çatışmalarında yıkıldı, bugün içine girdiğinin çoğu yeniden yapım. Artuklu döneminden iki şey duruyor: kuzey duvarı ve oyma ahşap minber. Damların üstünden yükselen yivli minareyi ise şehrin her yerinden göreceksin.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
Her fotoğrafa giren medrese: Zinciriye
Zinciriye’nin asıl adı Sultan İsa Medresesi. 1385 tarihli ve 1376 ile 1407 arasında hüküm süren Artuklu sultanı Melik Zahir Mecdüddin İsa döneminde yapılmış. Mukarnaslı taç kapının ardında iki avlu çevresinde bir medrese, bir cami ve bir türbe toplanıyor. Mardin fotoğraflarının çoğunun çerçevelediği biçim de buranın iki dilimli kubbesi. Türbe sultan için hazırlanmıştı ama o savaşta öldü ve başka yere gömüldü. Terasa çık ve güneye bak, binanın buraya konmasının sebebi o manzara.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
Altmış yıl geç biten medrese: Kasımiye

Aynı sultan şehrin batı ucunda ikinci bir medreseye başladı ve 1407’de öldüğünde yapı yarım kaldı. Medrese 1445’te, Akkoyunlu döneminde tamamlandı ve adını Kasım’dan aldı. Anıtsal taç kapının ardında geniş bir avlu, üstünde üç kubbe, ortasında havuza akan bir su kanalı var. Eski şehrin dışında kaldığı için çoğu zaman sessizdir. Günün sonuna doğru git, taşın rengi döndüğünde ve avlu boşaldığında.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
Kültür
Deyrulzafaran, sekiz yüzyıllık patriklik

Şehrin birkaç kilometre doğusundaki Deyrulzafaran, önce güneş tanrısı Şamaş’a adanmış bir tapınağın, sonra bir Roma kalesinin durduğu yerde yükseliyor. Mor Şlemon burayı 493’te manastıra çevirdi. Mardin metropoliti Hananyo 793’te yıkıntıyı satın alıp yeniden inşa etti ve topluluk seksen kadar keşişe ulaştı. On birinci yüzyıldan sonra Süryani Ortodoks patrikleri burada oturdu ve patrikhane Türkiye’den ayrılana kadar makam burası kaldı. Kaynaklar o tarihi kimi yerde 1924, kimi yerde 1932 veriyor. Avlunun altında harçsız taşlardan örülmüş, gün doğumunu içeri alacak küçük bir açıklığı olan bir mahzen var.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · en.wikipedia.org
Kırklar Kilisesi
Kırklar Kilisesi, Mardin’in Süryani Ortodoks metropolitlik kilisesi ve hâlâ ibadete açık. Aziz Behnam ile kız kardeşi Sara adına kurulmuş, 1293’ten sonra patriklik kilisesi olarak kullanılmış. Yapım tarihi tartışmalı: ulusal turizm sitesi beşinci yüzyılı veriyor, başka anlatılar altıncı yüzyılı. Bugünkü adı 1170’ten geliyor, kırk şehidin kalıntıları o yıl buraya getirildi. İçeride nişin çevresinde ince taş işçiliği, eski ahşap kapılar ve avluda bir çan kulesi var. Sessiz gir, burada hâlâ cemaat toplanıyor.
Kaynaklar: goturkiye.com · en.wikipedia.org
Turabdin, kulların dağı
Mardin’in doğusunda arazi Turabdin’e yükselir. Süryanicede adı Tanrı’nın kullarının dağı anlamına gelen bu kireç taşı platosu Dicle’ye kadar uzanır, merkezinde Midyat vardır. Bölgede seksenden fazla köy ve yetmişe yakın manastır yapısı bulunuyor. 397’de kurulan Mor Gabriel, Mor Mattai’den sonra hâlâ faal en eski Süryani Ortodoks manastırı. Buranın dili Turoyo, bir Yeni Aramice lehçesi. Konuşanları 1915’te neredeyse yok oldu, sonra göçle azaldı: 1975’te elli bin kadarken 1999’da iki bine indiler. Birkaç aile Almanya ve İsveç’ten geri döndü.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · goturkiye.com
Yeme içme
Kaburga dolması, pirinçle doldurulmuş bir kafes
Mardin’in en bilinen yemeği bir kaburga kafesi. Kuzu ya da oğlak kaburgasının içi pirinç, kıyılmış et ve bademle doldurulur, ağzı dikilir ve üç saat kadar pişer. Bu yüzden sıradan bir öğünün değil, bayramların yemeğidir. Baharatın yükünü tarçın ve karabiber taşır. Diyarbakır da yemeği sahipleniyor ve tartışma kapanmış değil. Tek kişilik gelmez, sofra için ısmarla.
Kaynaklar: goturkiye.com
Mırra, neredeyse hiçliğe kadar kaynatılmış kahve
Mırra adını Arapçada acı anlamına gelen kökten alıyor ve demlenerek değil kaynatılarak yapılıyor. Kahve kaynatılır, mutbak denen kapta süzülür, üstüne yeniden kahve ve su eklenip birkaç kez daha kaynatılır, sonunda pekmez kıvamına yaklaşır. Şekersiz içilir. Bakır ibrikten, kulpsuz tek bir fincanla, yaşça büyükten küçüğe doğru servis edilir ve fincan her konuktan sonra silinir. Bir yudum alırsın, ardından bir yudum daha. Geleneğe göre fincanı yere ya da masaya koyan konuk servis edene bir borç yüklenir: fincanı altınla doldurmak ya da onu evlendirmek.
Kaynaklar: tr.wikipedia.org · goturkiye.com
İrok ve ikbebet, aynı kabuğun iki hâli
Şehrin mutfağını iki içli köfte taşıyor ve neyden yapıldığını en açık onlar gösteriyor. İkisi de bulgur kabuğunun içine iç konarak hazırlanır. İrok kızartılır, ikbebet haşlanır. Hüner kabuktadır: yırtılmadan inceltmek gerekir, iyisiyle kötüsü bu yüzden aynı yemek sayılmaz. Mardin mutfağı Arap, Kürt, Süryani ve Türk pratiklerinin kesiştiği yerde pişiyor ve bu ikisi tam o çizginin üstünde duruyor.
Kaynaklar: goturkiye.com
Yapılacaklar
Dara, bir köyün içindeki sınır şehri

Mardin’in güneydoğusunda Oğuz köyü, Dara’nın kalıntılarının içinde kurulu. İmparator I. Anastasius bu kale şehrini 505’te, on sekiz kilometre ötedeki Pers Nusaybin’ine karşı yaptırdı. Justinianus sonradan iç suru yirmi metreye çıkardı, kuleleri güçlendirdi, hendek kazdırdı ve şehrin içinden bir ırmak geçirtti. Bugün aralarında yürüdüğün şey büyük sarnıçlar ve kayaya oyulmuş mezarlar. I. Hüsrev burayı 573’te kuşatma sonunda aldı, Araplar 639’da ele geçirdi ve şehir sonra boşaldı. Sabah erken git, taş ısınmadan.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
Midyat ve tele çekilmiş gümüş

Midyat, Turabdin’in merkezi. Dokuzuncu yüzyıla ait Asur tabletlerinde Matiate diye geçiyor, II. Asurnasirpal 879’da burada iki gece konaklamış. Kasabada beş Süryani kilisesi ayakta ve en yüksek noktada Şabo ailesinin 1850’de yaptırdığı Konukevi kasabanın simgesi olmuş. Aranacak zanaat telkâri: gümüşün ince tele çekilip lehimlenerek desene dönüştürülmesi. Belediye 2023 Aralık’ta, Gelle Hirmız ailesinin 1850’de yaptırdığı bir evde bunun müzesini açtı. Vitrinden değil, içeride birinin çalıştığı atölyeden al.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · en.wikipedia.org
İpuçları
Yukarıdan başla, aşağı doğru yürü
Mardin Havalimanı eski şehrin yirmi kilometre kadar güneybatısında, yeni mahalleler ise kuzeybatıda, daha alçakta. Tarihî bölge ikisinin arasındaki yamaç. Burası arabayla değil yürüyerek gezilir ve tek bir uzun cadde gibi çalışır, aşağı yönde merdivenler ve abbaralar ayrılır. Kalenin yakınından başla ve aşağı in, tersi yorar. Önce gideceğin yerleri çevrimdışı haritaya kaydet, çünkü sokaklar düz çizginin işaret ettiği yere gitmiyor.
Kaynaklar: en.wikipedia.org · mardin.ktb.gov.tr
Mevsimini seç
Burası ovanın kıyısında, yazı sıcak bir Akdeniz iklimi. Temmuzda günlük en yüksek sıcaklık ortalaması 35,9 derece, rekor ise 31 Temmuz 2000’de görülen 42,5 derece. Ocakta gündüz ortalaması 6,7 derece, yağmur yağıyor, bazen kar da düşüyor. Şehre yılda 610 milimetre kadar yağış ve üç bine yakın saat güneş düşer. Yürümenin mevsimi ilkbahar ve sonbahar. Yine de yaz gelirsen yamacı sabah erken çık, terasları karanlığa bırak.
Kaynaklar: en.wikipedia.org
İnternete bağlanmak
Mobil veri burada işini görür. Eski şehrin sokakları kâğıt haritaların çoğunu yener, manastırlar ve Dara şehrin dışında kalır, otobüsleri ve dolmuşları bir uygulamayla çözmek daha kolaydır. Türkiye için bir Roamy eSIM’i yola çıkmadan kurup indiğinde açabilirsin. Duvarların sinyali kestiği yerler için eski şehrin çevrimdışı haritasını da indir.
Kaynaklar: en.wikipedia.org


